Máltaka barna er ferli sem hefst strax á meðgöngu og löngu áður en barnið segir sín fyrstu orð er það að læra tungumálið af því sem það heyrir. Því er mikilvægt að barnið heyri móðurmál sitt og talað sé við það. Hér eru nokkrir punktar sem gott er að hafa í huga og örva máltöku barna. Þá má nota í samræmi við aldur og þroska barnsins.
Að byggja upp orðaforða
- Nota almennt stuttar setningar við barnið og kveða skýrt að hverju orði.
- Nefna heiti hluta og atburða sem koma fyrir í daglegum samskiptum við barnið.
- Herma eftir barninu stök orð og setningar, með hvetjandi áherslu og leiðréttum framburði.
- Hlusta á barnið og svara því þegar segir eitthvað, örva þannig málnotkun þess.
- Gefa barninu tíma þegar það sýnir viðleitni til að tala. Veita því hrós og hvatningu.
Skoða myndir með barninu. Nota einfaldar myndabækur eða myndaspjöld með 1-4 myndum, t.d. úr Lottó-spilum. Í upphafi getur reynst vel að nota ljósmyndir af fólki, dýrum eða hlutum sem barnið þekkir. Þegar geta barnsins eykst má nota bækur með meiri fjölda mynda (t.d. Orðabelg).
- Stoppa við hverja mynd, benda á og nefna. Reyna svo að láta barnið benda á mynd sem spurt er um t.d. hvar er kisa? Gott er að hafa eina mynd á blaðsíðu til að byrja með en svo má láta barnið velja rétta mynd af 2 eða fleiri þroskinn vex. Nota handstýringu ef barnið þarf hjálp við að benda með vísifingri.
- Reyna að láta barnið sjálft nefna myndirnar eða hvað er að gerast, spyrja t.d.: hver er þetta, hvað heitir þetta, hvað segir/gerir þessi, hvað er þessi að gera?
Að ýta undir hlustun
- Lesa einfaldar bækur fyrir barnið.
- Hlusta á barnaefni, t.d. leikrit og söng.
- Hlusta/horfa á með barninu á gott íslenskt barnaefni. Stoppa við og ræða hvað sáum við? Hvað var að gerast?
- Syngja fyrir barnið t.d. barnagælur eða vísur.
- Hlusta á mismunandi tegundir hljóða, til dæmis dýrahljóð, hljóð í hlutum sem barnið þekkir. Spyrja barnið hvað var þetta? Hver gerir svona hljóð?
Almennt
- Fara í söng- og hreyfileiki með barninu.
- Æfa orð, andlitsglennur, hljóðamyndun og ýmis orð í leik fyrir framan spegil.
- Æfa andlitsvöðva með því að sjúga og blása í gegnum rör. T.d. er hægt að búa til leik eða keppni við að blása borðtenniskúlum í mark. Einnig að blása sápukúlur.
- Nota sjónræna hjálp meðfram orðum, s.s. bendingar, hluti, myndir, eða önnur tákn sem barnið getur skilið. Þetta getur líka gagnast við að ná og viðhalda athygli barnsins.
- Leiðrétta á jákvæðum nótum. Hefja leiðréttingu orðs á já ... og endurtaka orðið svo rétt með áherslu. Ekki er gott að byrja leiðréttingu á að segja nei ...
- Hafa í huga að gera ekki meiri kröfur til skilnings en barnið ræður við.
- Örva úthald barnsins með því að gefa því verkefni sem hafa skýrt upphaf og skýran endi, leggja áherslu á að klára og umbuna síðan fyrir. Hafa fyrst stutt verkefni og pásur á milli, lengja smám saman vinnutímann eftir því sem geta barnsins og úthald eykst.
- Ýta undir fjölbreytni í leik og verkefnavinnu, t.d. að byggja saman úr kubbum (t.d. trékubbum), teikna, lita, mála og fara í spil sem hæfa þroska barnsins.
- Ýta almennt undir eftirhermu, að gera til skiptis (fyrst ég, svo þú og fyrst þú, svo ég), herma hljóð, hreyfingar, athafnir eftir hvort öðru.
Að byggja upp orðaforða
- Nefna heiti hluta og atburða sem koma fyrir við leikaðstæður og í daglegum samskiptum við barnið.
- Endurtaka eftir barninu stök orð og setningar, með hvetjandi áherslu og réttum framburði. Bæta við tal barnsins með eðlilegu flæði tals án þess að leiðrétta barnið sérstaklega. Muna að ýkja blæbrigði og hljómfall.
- Nota almennt stuttar setningar við barnið og kveða skýrt að hverju orði. Barn er líklegra til að mynda málhljóð rétt sem það heyrir oftar í orðum í tungumálinu.
- Hlusta á barnið og svara barninu með því að innihalda hluta af því sem barnið sagði og bæta við orðin; örva þannig málskilning og máltjáningu þess.
- Gefa barninu tíma þegar það talar þó það skiljist ekki alltaf vel. Veita því hrós og hvatningu og taka upp þráðinn frá þeim orðum sem foreldri skildi.
Skoða myndir með barninu. Nota einfaldar myndabækur eða myndaspjöld með 1-4 myndum, til dæmis úr Lottó-spilum. Í upphafi getur reynst vel að nota ljósmyndir af fólki, dýrum eða hlutum sem barnið þekkir. Þegar geta barnsins eykst má nota bækur með meiri fjölda mynda.
- Stoppa við hverja mynd, benda á þær og nefna orðin. Síðar má láta barnið benda á mynd sem spurt er um t.d. hvar er kisa? Gott er að hafa eina mynd á blaðsíðu til að byrja með en svo má láta barnið velja rétta mynd af 2 eða fleiri er þroskinn vex. Hjálpa barninu með því að stýra hendinni ef það þarf hjálp við að benda með vísifingri.
- Smám saman er gott að skiptast á í þessari mynda- og bókaskoðun. Foreldri sýnir og bendir á myndir. Barnið finnur mynd eftir beiðni foreldris og svo má barnið láta foreldri finna orð og myndir. Barnið æfir sig og bætir smám saman við sig orðaforða með þessum hætti.
- Síðar má láta barnið sjálft nefna myndirnar eða segja frá því hvað er að gerast, spyrja til dæmis hver er þetta, hvað heitir þetta, hvað segir/gerir þessi, hvað er þessi að gera? Það er jákvætt að foreldri svari jafnvel sjálft til að gefa barninu fyrirmynd, sérstaklega þegar ungt barn hefur ekki mikið vald á máltjáningunni. T.d. hvað heitir þetta? Foreldri gæti svarað: „þetta er kisa, þetta er litla kisan, hún er kettlingur, þarna er mamma hennar – stóra kisan”
- Mikilvægt er að bæta við dýpri málskilningi og grunnorðaforða með hækkandi aldri og þroska barnsins. T.d. kisa segir mjá, hún mjálmar, kisa er mjúk, kisa er bröndótt, kisa lepur mjólk o.s.frv.